Қазақстанда «Ұлттық құрылтай туралы» заң жобасы қызу талқыға түсуде. Бұл құжат консультативтік-кеңесші органның мәртебесін жаңа деңгейге көтеріп, оған бұрын-соңды болмаған өкілеттіктер беруді көздейді. Отандық БАҚ талдаған заң жобасындағы ең даулы әрі қызықты тұстар — Құрылтайдың мемлекеттік органдарға, тіпті арнайы қызметтерге ықпал ету мүмкіндігі. Бұл «халық үніне» құлақ түсу ме, әлде биліктің жаңа бақылау құралы ма?
Құрылтайдың жаңа мәртебесі: Көмекші емес, бақылаушы
Заң жобасына сәйкес, Ұлттық құрылтай жай ғана пікір алмасу алаңынан мемлекеттік саясаттың бағыт-бағдарын айқындайтын маңызды институтқа айналуы тиіс. Құжатта Құрылтай мүшелеріне мемлекеттік органдардың басшыларынан есеп талап ету және стратегиялық шешімдерге ықпал ету құқығы берілген.
Заң жобасындағы басты жаңалықтар:
Сенім вотумы (Votum): Құрылтай мүшелері белгілі бір мемлекеттік бағдарламаларға немесе лауазымды тұлғалардың есебіне қатысты өз позициясын білдіре алады. Бұл ресми түрде «сенім білдіру» механизмі ретінде жұмыс істемек.
ҰҚК-ге жабық сұраулар: Ең таңқаларлық тұсы — Құрылтайдың Ұлттық қауіпсіздік комитеті (ҰҚК) сияқты жабық құрылымдарға сұрау салу мүмкіндігі. Бұл қоғамдық органның мемлекеттік құпиялар мен ұлттық қауіпсіздік мәселелеріне қаншалықты араласа алатыны туралы сұрақ туғызады.
Халықтық өкілдік пе, әлде таңдаулылар клубы ма?
Заң жобасында Құрылтай құрамын қалыптастыру тәртібіне де баса назар аударылған. Оған қоғам белсенділері, депутаттар, сарапшылар мен өңірлік өкілдер кіруі тиіс. Алайда, сыншылар бұл құрамның қалай іріктелетініне күмәнмен қарайды.
Тәуелсіздік мәселесі: Егер Құрылтай мүшелерін Президент әкімшілігі бекітетін болса, олардың Үкіметке немесе арнайы қызметтерге жасаған сұраулары қаншалықты объективті болады?
Шешімдердің заңды күші: Құрылтай қабылдаған ұсыныстар мемлекеттік органдар үшін міндетті ме, әлде «ұсыныс» күйінде қала бере ме? Заң жобасы бұл бағытта атқарушы билікке белгілі бір деңгейде қысым жасау тетіктерін қарастырады.
Сараптама: «Ескі» жүйенің «жаңа» реңкі
Бұл заң жобасы Қазақстандағы саяси трансформацияның бір бөлшегі іспеттес. Билік парламенттен тыс тағы бір «бақылаушы орган» құру арқылы қоғамдағы наразылықты конструктивті арнаға бұруды көздейді.
Ықтимал тәуекелдер:
Парламенттің рөлін әлсірету: Егер Құрылтайға тым көп өкілеттік берілсе, ол Мәжіліс пен Сенаттың функцияларын қайталап, заң шығарушы биліктің маңызын төмендетуі мүмкін.
Бюрократияның артуы: ҰҚК мен басқа да министрліктерге қосымша есеп беру жүктемесінің түсуі мемлекеттік аппараттың жұмысын баяулатуы ықтимал.
Бір сөзбен айтқанда
Ұлттық құрылтай туралы заң — бұл «Халық үніне құлақ асатын мемлекет» тұжырымдамасын заңдастыру әрекеті. ҰҚК-ге сұрау салу және сенім вотумы сияқты тармақтар Құрылтайды саяси сахнадағы салмақты ойыншыға айналдыруы мүмкін. Алайда, бұл институттың шынайы халықтық болып қалуы оның заңына емес, құрамына және биліктен қаншалықты дербес екендігіне байланысты.
Егер Құрылтай шын мәнінде жабық есіктерді ашып, өткір мәселелерді көтере алса, бұл — демократия жолындағы қадам. Ал егер ол тек «мақұлдаушы орган» болса, жаңа заң тек қағаз бетіндегі реформа болып қалмақ.
Сөз түйіні: Заң жобасы әлі де талқылануда және оған енгізілетін түзетулер Қазақстандағы мемлекеттік басқару жүйесінің алдағы онжылдықтағы келбетін анықтайды.
