Мұнай өңдеу саласын дамытудың 2025–2040 жылдарға арналған ұзақмерзімді тұжырымдамасында инфрақұрылымды жаңғырту, экспорттық әлеуетті арттыру және жаңа технологияларды енгізу негізгі міндеттер ретінде айқындалған.

Басым бағыттар

Энергетика министрлігі­нің хабарлауынша, Атырау, Павлодар және Шымкенттегі үш мұнай өңдеу зауытын жаңғыртудан кейін мұнай өңдеудің жалпы қуаты жылына 17 млн тоннаға жетті. Өңдеу тереңдігі 89%-ға дейін артты. Ал мотор жағармайын өндіру Euro-4 және одан жоғары стандарттарға сәйкес келеді. Бұл өзгерістер ішкі сұранысты 90–95% қамтамасыз етіп, жоғары қосылған құны бар өнімді экспорттауға негіз болды.

Министрліктің дерегінше, тұжырым­дамада көзделген негізгі жоспар – қайта өңдеу қуатын жылына 18 млн тоннадан 39 млн тоннаға дейін ұлғайту.

«Урбанизация мен өнер­кәсіптің дамуына байланысты мұнай өнімдеріне сұраныс жыл сайын 1,5–2%-ға өседі. Осыған байланысты ел ішіндегі нарықты сапалы мұнай өнімдерімен толық қамтамасыз ету көзделіп отыр. Қытай, Үндістан және Орталық Азия елдеріне бағытталған экспортты ұлғайту жоспарланып, 2040 жылға қарай экспорттың жалпы өндірістегі үлесін 30%-ға де­йін жеткізу мақсаты қо­йылды», деп мәлімдеді Энергетика министрлігі.

Көмірсутекті шикізатты өң­деу­мен бірге полимерлер мен тыңайт­­қыштар өндірісіне қатысты жаңа тізбектер құру жоспары да бар. Бұл мұнай-газ химиясы сала­сын дамытуға серпін береді. Осы орайда 5 млрд долларға дейін ин­вес­­тиция тарту жоспарланып отыр.

Отандық зауыттардың бүгінгі қуаты

«ҚазМұнайГаз» ҰК-ның дере­гіне сүйенсек, биыл «Павлодар мұнай-хи­мия зауыты» ЖШС-ның мұнай өңдеу қондырғысында жаңа электр де­гидра­­­тордың 18 жаңа буын үлгісі орна­тылды. Электр дегидраторлар мұ­най құ­рамындағы су мен тұзды бөлек шығарады.

«Бұл үдерістің мұнай өнімдері сапасын арттыруда маңызы зор. Үш қатарлы металл электродтары бар жүйемен жабдықталған дегидраторлар мұнай өңдеу зауыттарында алғаш қолданылып отыр. Электр өрісінің бірдей таралуының нәтижесінде мұнай құрамындағы су анағұрлым тиімді тазарады», делінген компания ақпаратында.

Солтүстік өңірдегі зауытта жеті айда 3,1 млн тонна мұнай өңделіпті. Бұл өткен жылдың ұқсас кезеңімен салыстырғанда 142 мың тоннаға артық. Сондай-ақ 890 мың тонна бензин мен 1,1 млн тонна дизель отыны шығарылды. Бұл көрсеткіш былтырғы көрсеткіштерден 41 мың және 134 мың тоннаға көп. Қазір зауыт тәулігіне рекордтық 18 мың тонна мұнай жүктеу деңгейіне жеткен.

«Зауыттың операциялық тиімділігі жоғарылады. Жеті айда техно­логиялық отынды жағу мен қайтарымсыз шығын көрсет­кіші 5,2%-ға дейін төмен­деді. Кәсіп­орында жасанды интел­лектіні енгізу бойынша қанатқақты жобалар қолға алынды. Мақсат – сенімділік пен қауіпсіздікті одан әрі арттыру. Сарап­тамалық болжау жүйелері жабдықтың істен шығуын алдын ала анықтауға мүм­кіндік береді. Ал қауіпсіздік ережелерінің сақталуына бақылауды күшейту үшін бейнебақылау жүйесі бар smart-каскалар мен патрульдік i-Saq робот-ит секілді инновациялар сынақтан өткізіліп жатыр», деп мәлімдеді компанияның баспасөз қызметі.

Атырау мұнай өңдеу зауытында жеті айда 3,4 млн тонна көмірсутекті шикізат өңделіп, 2,6 млн тоннадан астам жеңіл мұнай өнімдері шығарылған. Дизель отынын өндіру көлемі 1,2 млн тоннадан асқан. Автобензин өндірісі шамамен 117 мың тоннаға өсіп, 1 млн тоннадан асып отыр. Сұйытылған мұнай газын шығару көлемі 18 мың тоннаға көбейіп, 143 мың тоннаны құрады.

Бәсекелестік ортаны бағалау

Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігінің мәліметінше, жеңіл мұнай өнімдері нары­ғын­да шамамен 100 субъект жұмыс істейді. Оның ішінде, «ҚазМұнайГаз» компаниялары, «КННК Интернационал в Казахстане» ЖШС (CNPC) құрылтайшысының тобы мен «PETROSUN», «KC Energy group» ЖШС бар. Аталған компаниялар 2022–2024 жылдар аралығында отандық мұнай өңдеу зауыттарында шамамен 9,5 млн тонна жеңіл мұнай өнімдерін өндірген. Бұл – ішкі нарықтағы жалпы тұтыну көлемінің 96%-ы.

«Талдау қорытындысында «Қаз­Мұнай­Газ» бен CNPC топ­тарының жиынтық үстем үлесі 85%-дан астам үлес­ті құрады. Бұл аталған компанияларға мұнай өнімдерінің бөлшек сауда нары­ғына ықпал етуіне мүмкіндік береді», деп мәлімдеді агенттіктің баспасөз қызметі.

Мәселен, қысқы дизель отыны нарығында екі негізгі қуат иесі анықталып отыр. Алғашқысы – CNPC («PETROSUN» ЖШС, «KC Energy group» ЖШС) тобы. Бұл топтың аталған нарықтағы үлесі 60%-ды құрайды. Екін­шісі «ҚазМұнайГаз» («Қаз­Мұнай­Газ» ҰК» АҚ, Атырау МӨЗ, «ПетроКазахстан­Ойл­Про­дакшн») тобы­ның үлесінде қысқы дизельдің 33%-ы ғана бар. Жазғы және маусым­ара­­лық дизельдің маркаларын жет­­кізуде тағы да CNPC (46%) басым болып тұр. «Қаз­Мұнай­Газдың» үлесі – 33%.

Қытайлық компаниялар тобының үлесі Аи-92 және Аи-95 бензині нарығында да байқалады. CNPC-те – 54%, «ҚазМұнайГаз» тобында – 34%. CNPC-тің бәсекелестіктегі басымдығы авиа­отын үлесінде де көбірек – 53%. Бұл ретте «ҚазМұнайГаз» тобы 32,4%-ды қанағат тұтып отыр.

Атырау облысы