Қазақстанның қаржы нарығы үлкен трансформацияның, тіпті үлкен текетірестің алдында тұр. Ұлттық банк пен Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі (ҚНРДА) дайындаған жаңа ереже жобасы отандық банк секторында қызу талқы тудырды. Бастаманың қысқаша мазмұны қарапайым: егер елдегі ірі (жүйелі маңызы бар) банктердің бірі ертең құрдымға кете бастаса, оның шығынын бүкіл нарық жабылып, яғни қалған банктер өз қалтасынан «жарна жинап» төлеуі тиіс, деп хабарлайды Sn.kz ақпарат порталы.
Сырт көзге бұл ұсыныс нарықтың ішкі ынтымақтастығы мен тұрақтылығын қамтамасыз ететіндей көрінгенімен, оның астарында отандық банк жүйесінің созылмалы дерттері мен үлкен жүйелі тәуекелдер жатыр.
«Ұжымдық жауапкершілік» пе, әлде ұжымдық жауапсыздық па?
Ұсынылып отырған жоба бойынша, әр банк өз міндеттемелерінің 0,2 пайызына дейін көлемде ортақ кассаға ақша құюға міндеттеледі. Экономикалық тұрғыдан алғанда, бұл — нарықтағы сау, тәуекелдерді дұрыс басқарып отырған үздік банктерді жазалаумен тең. Олар өз менеджментінің сауаттылығы арқасында тапқан табысын, өзге әріптестерінің қателіктері мен күмәнді операцияларының орнын жабуға жұмсауға мәжбүр болады.
Мұндай тетік экономикада «моральдық тәуекел» (moral hazard) деп аталатын қауіпті феноменді тудырады. Егер банк акционерлері мен топ-менеджерлері «құлап бара жатсақ, бәрібір мемлекет пен басқа банктер құтқарып алады» деген психологияға бой алдырса, олар агрессивті, тым тәуекелді әрі күмәнді несиелеу саясатын жүргізуден қорықпайтын болады. Бұл — акционерлердің жеке жауапкершілігін толықтай шайып жіберетін қадам.
Мемлекеттік қолдау: Мұнай қаржысы тағы да банктердің жыртығын жамай ма?
Жаңа ережеде ең назар аударатын тұс — банктерді мемлекет есебінен құтқару (bail-out) тетігінің әлі де сақталып қалғандығы. Құжатта бюджет қаражатын «мемлекеттік инвестициялық жоба» аясында пайдалану мүмкіндігі жазылған.
Қазақстан қоғамы соңғы онжылдықта проблемалық банктерді халықтың, яғни салық төлеушілердің ақшасымен құтқарудың «жабайы» схемаларын талай көрді. Миллиардтаған теңгелік мемлекеттік қолдау алған банктердің кейіннен бәрібір нарықтан кеткені немесе басқаларға қосылғаны есте. Жаңа ереже бұл тәжірибені заңдық тұрғыдан қайта тірілтіп, Үкімет пен Қаржылық тұрақтылық кеңесіне шешім қабылдаудың заңды тетігін ұсынып отырғандай әсер қалдырады.
Реттеушінің кеш қимылы және жүйелі интрига
ҚНРДА банктердің қаржылық жағдайы нашарлауының белгілерін нақтылады: депозиттердің аптасына 15 пайыздан астам жылыстауы, активтер табыстылығының төмендеуі, клиенттік төлемдердің іркілуі. Алайда, осы белгілер іске қосылған сәтте банктегі өртті сөндіру мүмкін бе?
Көптеген отандық банктердің басты мәселесі — есептілікті бұрмалау («көз бояушылық») және проблемалық несиелердің (NPL) шынайы көлемін жасыру. Тәжірибе көрсеткендей, реттеуші орган банктегі шикілікті көбіне процесс тым асқынып кеткенде, яғни клиенттер ақшасын ала алмай, сыртқа шу шыққанда ғана байқайды.
Қазақстандық банк секторын сауықтыру үшін нарық қатысушыларын күштеп «скидываться» етуге мәжбүрлеу — аурудың себебімен емес, салдарымен күресу. Нағыз реформа банк акционерлерінің өз қаражатымен жауап беруін қатаңдатудан, олардың заң алдындағы дербес жауапкершілігін арттырудан және реттеушінің алдын ала бақылау (early warning) жүйесін жетілдіруден басталуы тиіс.
Әйтпесе, бұл ереже сау банктердің тұрақтылығына нұқсан келтіріп, бүкіл қаржы жүйесіндегі домино эффектісін жылдамдататын жарылғыш затқа айналуы мүмкін.
Бұл материал құрғақ аударма емес, отандық қаржы нарығының ішкі контексі мен экономикалық логикасын ашатын, талдауға негізделген журналистік мақала форматында жазылды. Қосымша нақтылайтын немесе толықтыратын тұстары болса, айтыңыз.
